Chợ Hợp Tác phường Đông Xuyên lúc nào cũng ồn ào như cái loa rè trước cổng Ủy ban. Người bán thì lèo tèo mà người chen mua thì đông nghịt, chỉ để tranh nhau mấy thứ hàng “phân phối” — mớ cá chỉ được vài con, bó rau héo như tâm trạng bà con thời tem phiếu.

Giữa cái chợ chật ních ấy, nổi bật nhất là thằng Tí Đá Cá, dân trong xóm quen gọi vậy vì nó làm nghề… chẳng giống nghề. Không bán, không mua, không tem phiếu, không hàng hóa. Cái nó có là mồm miệng lanh lảnh, đôi mắt láo liên, và biệt tài nịnh bợ – thổi phồng – tung tin – dựng chuyện để sống.

Ngày nào Tí cũng lảng vảng ở chợ, cứ như chợ là cơ quan nhà nước còn nó là viên chức biên chế lâu năm. Mới sáng ra đã nghe nó oang oang:

– Bà Tám ơi, cá bữa nay tươi như cá quốc doanh nghen! Không mua là mai hối tiếc đó nghe!

Nói xong nó cười toe, để lộ hàm răng sún vì ăn đường hóa học thời bao cấp. Bà Tám nghe chữ “quốc doanh” thì hơi ớn, nhưng nghe chữ “mai hết” thì quýnh quáng mua liền. Mà có biết đâu mớ cá đó… từ tối hôm qua thằng Tí lượm sau lưng nhà máy đá về, tấp vô mấy thau hàng, ăn chia với bà bán chợ.

Không ai hiểu nó sống bằng gì. Chỉ biết cái miệng nó nuôi cả nhà: cha mất sớm, má đi xếp hàng mua nhu yếu phẩm suốt ngày, còn nó thì “đi làm kinh tế mới” kiểu của riêng nó: đem lời nói đổi đồ ăn.

Lúc thì nịnh mấy cô mậu dịch viên:

– Chị Hai đẹp như diễn viên điện ảnh cách mạng nghe! Em mà có bà chị vậy chắc đi bộ đội khỏi sợ số ế!

Thế là được cô Hai lén đưa cho gói đường cát “vị chiến lược”.

Lúc lại dọa mấy bà bán hàng:

– Nghe nói có cán bộ sắp đi kiểm tra thật thà xã hội chủ nghĩa đó nghen. Ai có tăng giá là bị lập biên bản nghen!

Thế là bà nào cũng dúi nó vài củ khoai để “nó đi chỗ khác chơi”.

Tí sống giữa đầy đủ những nghịch lý thời bao cấp: mua phải có tem, bán phải có phiếu, xếp hàng phải có quan hệ, nhưng nói láo thì miễn phí – và nhờ vậy nó thành “đặc sản chợ”.

Một hôm, Ban Quản Lý chợ ra lệnh “siết chặt trật tự”. Họp hành hơn hai tiếng, cuối cùng tuyên bố: “Loại bỏ các thành phần lêu lổng, đầu cơ, tung tin thất thiệt”.

Tí nghe mà xanh mặt. Nó biết họ nói ai rồi.

Hôm sau, nó thử lảng vô chợ như mọi khi. Mới ló đầu vô cổng đã bị chú trực chợ quắc mắt:

– Ê, thằng kia! Đi đâu đó? Không có nhiệm vụ thì ra!

Tí cười cầu hòa:

– Dạ em đi… tuyên truyền giá cả ổn định!

Chú trực chợ phán:

– Ổn định gì! Xã hội chủ nghĩa không cần tuyên truyền bằng miệng lưỡi tụi bây!

Tí đành lủi thủi đi vòng ra sau chợ – nơi người ta hay vứt mấy mớ cá ươn. Đúng nghề nó rồi. Lượm mớ cá lên, rửa sạch, rồi nó bắt đầu… đá cá thiệt: liệng từng con xuống đất xem con nào nẩy lên nhiều – để chọn “con tươi nhất”.Nó tự cười: “Mình đúng là thằng đá cá lăn dưa thiệt rồi!”

Nhưng lúc đang lúi húi thì một bà chạy lại:

– Nè Tí! Nghe đâu chiều nay có xe thịt heo về phải hôn? Tao xếp hàng từ sáng tới giờ mà chưa chắc có phần!

Tí nhìn bà, đôi mắt sáng lên. À, nghề của nó vẫn còn đất sống.

Nó đứng phắt dậy, giọng oang oang:

– Có! Có xe heo về nhưng phải đứng phía trái, gần trụ điện, mới có cửa nghe! Hàng chế độ đâu phải dễ!

Cả đám người nghe vậy liền ùa qua trái như bầy vịt chạy mưa.

Tí ngó cảnh tượng đó, bụm miệng cười khoái chí. Nó biết xe heo hôm nay… bị kẹt ngoài tỉnh, chưa về kịp. Nhưng nó vẫn được mấy bà dúi cho mớ khoai, mớ rau để “giữ mối”.

Chiều về, Tí ngồi lăn lóc bên hiên nhà, nhai củ khoai nướng còn nóng. Má nó than:

– Con đừng làm riết vậy, có ngày bị bắt giờ!

Tí gãi đầu:

– Bị bắt rồi ai chỉ dân xếp hàng cho đúng? Ai biết ngày nào có hàng phân phối? Con giúp dân đó chớ!

Má nó cười buồn:

– Giúp hay quậy thì chỉ trời biết…

Tí không trả lời. Nó nhìn ra con đường đầy bụi, bóng người xếp hàng dài dưới cái nắng nhợt nhạt. Chợ bao cấp bao nhiêu năm rồi vẫn thế: thiếu thốn, chờ đợi, mỏi mòn.

Còn nó – một thằng đá cá lăn dưa sống bằng tiếng cười, tiếng nói và chút tinh quái giữa thời nghèo rớt – vẫn tồn tại, như cái chợ này vậy: ngổn ngang, chật vật, nhưng đầy những cảnh đời sống thật đến phũ phàng.

Nó nhai tiếp củ khoai, vừa nhai vừa cười:

– Ờ, đời xã hội chủ nghĩa, ai giỏi thì sống. Mà giỏi nhất… vẫn là cái miệng!

 Duy Văn